Zanim założę tornister…(2)
Grażyna Redlisiak


Jedną z metod pedagogicznych uwzględniających opisane powyżej rozwojowe uwarunkowania wpływające na proces uczenia się jest kinezjologia edukacyjna zwana też popularnie metodą Dennisona.
Podstawę kinezjologii edukacyjnej stanowi program Gimnastyki Mózgu® opracowany w USA w latach 60-tych ubiegłego wieku przez Paula Dennisona i jego żonę Gail, którzy przez wiele lat badali związki ruchu z procesami uczenia się.
Program ten znalazł szerokie zastosowanie jako metoda wspierająca proces uczenia się i stosowany jest w przedszkolach, szkołach różnego szczebla oraz ośrodkach terapeutycznych pracujących z dziećmi doświadczających specyficznych trudności w uczeniu się lub wykazujących specjalne potrzeby edukacyjne.

Kinezjologia edukacyjna posługuje się specjalnie opracowanymi lub zmodyfikowanymi ćwiczeniami i procedurami uaktywniającymi mechanizmy integracji systemu ciało – mózg. Jest to 26 ćwiczeń i pozycji oraz tzw. Równoważenie, czyli pięciostopniowy proces przekształcenia dotychczasowych, nieefektywnych wzorców uczenia się i działania na nowe, zintegrowane współdziałanie ciała i mózgu, pozwalające osiągać życiowe cele łatwiej i bardziej spontanicznie;

Naturalny rozwój fizyczny i ruchowy jest podstawą samodoskonalenia się nawyków widzenia, słuchania, zapamiętywania, organizowania czynności psychicznych i aktywności fizycznej. Ruch fizyczny i rozwój intelektualny, zwłaszcza w dzieciństwie, są ściśle ze sobą związane i powinny przebiegać w oparciu o naturalne mechanizmy integracji myśli i ruchu.

Jakkolwiek umiarkowanym, ale optymizmem, napawa liczba nauczycieli uczestniczących w kursach Gimnastyki Mózgu® rejestrowanych w Polskim Stowarzyszeniu Kinezjologów. Pozwala to mieć nadzieję, że coraz więcej szkół będzie wiedzieć, jak ważne jest odpowiednie neurofizjologiczne przygotowanie i wspieranie procesu uczenia się. Czy jednak będzie to wiedza użyteczna i stosowana w praktyce ? Czas pokaże...

W odpowiedzi na pytanie: jakie wymierne korzyści mogą wynikać z wprowadzenia kinezjologii edukacyjnej do naszych szkół, można wymienić:
korzyści dla nauczyciela:
• lepsza i szybsza diagnoza możliwości edukacyjnych dzieci na początku ich kariery szkolnej
• wcześniejsze rozpoznanie i podjęcie działań korekcyjnych potencjalnych trudności szkolnych
• bardziej efektywne sposoby nauczania
• wyższy procent dobrych ocen, większe kompetencje uczniów
• zmniejszenie skali negatywnych zjawisk (agresja, trudności szkolne, zaburzenia zachowania, drugoroczność
• wzrost poczucia satysfakcji zawodowej nauczycieli

korzyści dla uczniów :
• systematyczne wykonywanie ćwiczeń rytmizujących i relaksacyjnych pozwala dzieciom efektywniej się uczyć oraz lepiej radzić sobie z emocjami, także poza szkołą.
• wprowadzenie programu ćwiczeń integrujących pracę mózgu i ciała oraz aktywności ruchowej na lekcjach ożywia uczenie się, czyni je bardziej naturalnym i przyjemnym
• poprzez naturalną aktywność, wzrost świadomości kinestetycznej i orientacji w przebiegu własnego procesu uczenia się wzrasta kompetencja uczniów i doskonali się podstawa piramidy umiejętności niezbędnych do efektywnego uczenia się i zbudowania dobrej kariery szkolnej. Naturalna i spontaniczna kontrola nad ciałem jest punktem wyjścia dla wszystkiego, czego uczymy się do końca życia.

Cele kinezjologii edukacyjnej
• wykorzystanie ruchu jako narzędzia diagnostycznego oraz jako metody wspomagania rozwoju i korygowania zaburzeń rozwojowych. Ruchy zawarte w ćwiczeniach oparte są na naturalnych, rozwojowych wzorcach ruchowych, które stanowią podstawę późniejszego rozwoju emocjonalnego, psychicznego i poznawczego
• w czasie procesu zwanego równoważeniem stworzenie okazji do poznania własnego, neurofizjologicznego profilu uczenia się i działania, odkrycia sposobów bardziej efektywnego, pełniejszego wykorzystania swoich zasobów tkwiących w ciele i umyśle w odniesieniu do konkretnych celów życiowych (np. koncentracji, organizacji, planowania, porozumiewania się, motywacji do działania)

Zastosowanie kinezjologii edukacyjnej

Profilaktycznie
• jako metoda stymulująca rozwój psychoruchowy
• jako metoda zapobiegania trudnościom uczenia się i zachowania poprzez:
- przygotowanie do podjęcia nauki (okres przedszkolny)
- adaptację do roli ucznia (okres wczesnoszkolny)
- wspomaganie efektywności uczenia się i sprawdzania wiedzy (testy, sprawdziany, egzaminy)
- urozmaicenie i ożywienie procesu nauczania i uczenia się
• jako sposób lepszej komunikacji w grupach społecznych (rodzina, klasa itp)
• jako sposób na utrzymywania formy intelektualnej dla dorosłych (pamięć,
przyswajanie dużej porcji informacji, stres zawodowy)

Terapeutycznie
• jako metoda usprawniania dysfunkcji rozwoju psychoruchowego (niska dojrzałość szkolna, brak koordynacji ruchowej, słaba orientacja w schemacie ciała, zaburzona lateralizacja, nieprawidłowy rozwój mowy itp.)
• jako metoda wspomagania dzieci z grupy ryzyka dysleksji
• jako metoda korygująca zaburzenia w sferze emocjonalnej i społecznej
• w formie przygotowania neurofizjologicznego łączonego z innymi metodami terapeutycznymi (terapia pedagogiczna, logopedyczna, fizykoterapia, biblioterapia itp.)
• jako metoda reedukująca uszkodzone funkcje poznawcze po urazach (wylewy, operacje) np. afazje, niedowłady.

Dennisonowie przez lata badali związki ruchu z procesami uczenia się i w efekcie wyodrębnili dwa zasadnicze typy ruchów i związane z nimi strategie funkcjonowania układu ciało - mózg:
a/ ruchy przekraczające linię środkową (umowną linię symetrii między lewą i prawą stroną ciała) wykonywane np. przez oczy przy czytaniu, pisaniu, słuchanie itp. Ruchy te integrują myślenie i ruch, zwiększają szybkość przekazywania informacji, umożliwiają swobodny rozwój funkcji psychofizycznych i sprzyjają łatwiejszemu i spontanicznemu uczeniu się. Mechanizmem tym obdarzone jest każde zdrowe dziecko i wykorzystuje go już od najwcześniejszych chwili życia, a nawet już w czasie naturalnego porodu. Strategia ta wykorzystywana jest potem w drugim etapie uczenia polegającym na automatyzacji i integracji wyuczonej informacji z dostępnym doświadczeniem.
b/ jednostronne ruchy ciała, powodujące rozdzielenie myśli i ruchu, uruchomienie mechanizmu upośrednienia czynności przez znak lub symbol i angażujące świadomą koncentrację umysłu na nowej informacji lub w sytuacji stresu. Ta strategia stanowi wstępny etap uczenia się polegający na ocenie i selekcji nowej informacji.

Obydwa typy ruchów i obydwie strategie funkcjonowania są konieczne i powinny być łatwo dostępne. Jeśli nie ma między nimi dynamicznej równowagi, pojawiają się dysfunkcje w uczeniu się i funkcjonowaniu.

Proces równoważenia polega na przywróceniu równowagi w zakresie dostępności tych strategii i odbywa się w pięciu etapach
1. nerofizjologiczne przygotowanie do nauki – wykonanie 4 kroków PACE:
a. dostarczenie energii = woda
b. uzyskanie jasności = punkty na myślenie
c. uzyskanie dynamiki procesów nerwowych = ruch naprzemienny
d. uzyskanie pozytywnego nastawienie i wyciszenia emocjonalnego = pozycja Dennisona
2. ustalenie celu (pożądanej sprawności, umiejętności, jakości)
3. ustalenie aktualnych zasobów oraz nawyków nie zintegrowanych w odniesieniu do celu
4. aktywacja mózgu za pomocą ruchu = wykonanie wskazanych ćwiczeń wspierających włączenie potrzebnych umiejętności
5. sprawdzenie nowych zasobów w kontekście ustalonego celu, uogólnienie ich na inne sytuacje

Wymienione w 4. etapie ćwiczenia, dzięki ich naturalności, wykonuje się z łatwością i jednocześnie odczuwa się zadowolenie z aktywności fizycznej. Dzielą się one na cztery grupy:

I grupa – ćwiczenia przekraczające linię środkową.
Stymulują zarówno dużą jak i małą motorykę. Główny mechanizm „jedności myśli i ruchu” będący podstawą tych ćwiczeń sprzyja doskonaleniu i integracji połączeń prawej i lewej półkuli mózgu oraz całościowego przyswajania informacji zarówno na poziomie analizy jak uogólnienia.
• ruchy naprzemienne
• ruchy naprzemienne na leżąco
• leniwe ósemki
• rysowanie oburącz (symetryczne bazgranie)
• alfabetyczne ósemki
• słoń
• krążenie szyją
• oddychanie brzuszkiem (przeponowe)
• kołyska
• energetyzator
• wizualizacja symbolu x

II grupa – ćwiczenia wydłużające mięśnie ciała.
Likwidują wpływ różnych odruchów obronnych, w tym odruchu ochrony ścięgien. Gdy mięśnie są rozciągnięte i włókna mięśniowe mają właściwą długość, przekazują do mózgu sygnał o rozluźnieniu i gotowości do pracy poznawczej. Oznacza to swobodę przepływu informacji z tylnych części mózgu do przednich.
• sowa
• aktywna ręka
• zginanie stopy
• pompowanie piętą
• luźne skłony
• wypady

III grupa – ćwiczenia energetyzujące.
Zapewniają niezbędną prędkość i intensywność przebiegu procesów nerwowych pomiędzy komórkami i grupami komórek mózgu. Ćwiczenia zaczerpnięte z kinezjologii stosowanej wykorzystującej chińską teorię meridianów i aktywność bioelektryczną punktów leżących na drodze ich przebiegu.
• woda i jej rola w procesach elektrycznych układu nerwowego
• punkty na myślenie
• punkty ziemi
• punkty przestrzeni
• punkty równowagi
• energetyczne ziewanie
• kapturek myśliciela

IV grupa – ćwiczenia pogłębiające.
Sprzyjają pogłębieniu pozytywnego nastawienia, regulują funkcje układu limbicznego, stabilizują procesy nerwowe.
• pozycja Dennisona
• punkty pozytywne

Przydatna literatura:
C. Hannaford. Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł. Podstawy kinezjologii edukacyjnej. Warszawa, 1998
S. Masgutova. Integracja odruchów dynamicznych i posturalnych z układem ruchowym całego ciała (podejście kinezjologii edukacyjnej. Warszawa, 2004
S. Goddard. Odruchy, uczenie i zachowanie. Klucz do umysłu dziecka. Warszawa, 2004
J. Zwoleńska. Radosna kinezjologia. Warszawa, 2005